Ensino bilingue kãkĩ aquisição kar letramento to vẽnhkajrãn vỹ tỹ professor tỹ to kanẽ jur ke nĩ. Processo régre tag pi jagnẽ rike nỹtĩ, tỹ ũ tóg nỹtĩ. Kỹ tóg prática pedagógica kar material didático ki impcto nĩj mũ. Vẽnhvĩ tojãn kar rán kinhrãg pi tỹ vẽnh vĩ tó kinhrẽg nĩ, aquisição ke mũ ẽn ti.

Kanhgág ga kãmĩ kar escola mĩ bilinguismo cenário tóg ‘e tĩ. Ũ tỹ vẽnhvĩ régre tó tĩ tag vỹ tỹ’ũ nĩ ke nĩ, mỹr ti prỹg tỹ ne ra kar contexto tỹ ne ki vẽnhvĩ régre tag kajrẽn ja tóg categoria ũ kãki tĩ nĩm ke mũ. Categoria tag hã vỹ tỹ: bilingue simultaneo, bilingue sequencial de primeira infancia, bilingue sequencial de segunda infancia, kar ver bilingue sequencial adulto tỹ nỹtĩ. Kỹ gen kỹ professor tóg to vẽnhkajrãn ke nĩ aquisição bilingue tag processo to, ti tỹ ti aluno tỹ vẽnhvĩ régre tó tag mré segunda lingua tỹ rãnhrãj há han jé. (cf. Amaral 2011).

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Kanhgág tỹ ser ti tỹ fóg vĩ kinhrãg kỹ ti vĩ pẽ kãjatun sór tĩ, ẽg vĩ hẽn ne ki há tũ nĩ ha ke kỹ. Linguistica kãki estudo tỹ hã ra ven hori, vẽnhvĩ régre tó tỹ nén kar ki há nỹ, mỹr bilingue ag, ũ tỹ kurẽ kar mĩ ti vĩ régre tó tĩ vỹ prỹg tỹ pẽnkar ki atrasa kej mũ ti krĩ ki vẽnhkaga desenvolve ken jé, vẽnhkaga tỹ Alzheimer rike ti.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Vẽnhvĩ ‘e tó tag to Amaral (2011) tỹ estudo ũ ven mũ gé. Hã vỹ tỹ pluralismo linguistico tỹ vẽnhkar mỹ há nỹ, mỹr sociedade kãmĩ tỹ’ũ nĩ ke mũ tag to kry tóg sĩ kej mũ. Ũ tỹ vẽnhvĩ régre tó há tag saúde mental mỹ tóg há tỹvĩ nĩ, ti krĩ/jykre mỹ.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Brasileiro ũ vỹ tỹ educador kar filosofo há tỹvĩ vyr. Ga kar mĩ ti jykre vỹ pedagogia kãki vẽnhkar krĩ ki rẽ. Pedagogia critica to tóg vẽnhránrán mũ. Ti jyjy hã vỹ:

Povo Indigena ag escola mĩ vẽnhvĩ tugtó contexto tỹ ‘e tỹvĩ tĩg nĩ. Bilinguismo ti, kanhgáh vĩ kar fóg vĩ ti, kar ver multilinguismo ti kegé, vẽnhvĩ régre tag kar venhvĩ ũ kegé. Amaral (2011) ki tóg tỹ vãmén mũ vẽnhvĩ régre kĩnhrẽg tỹ gĩr krĩ/jykre mỹ há ti. Gĩr tỹ vẽnhvĩ régre tó tĩ ki mog tỹ area tẽgtũ ki kajró mág nĩj mũ: ũ mré vãmén há, conceito linguistico elabora ke há, kar vẽnhvĩ ‘e kajrẽn há.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Kanhgág ga kãmĩ educação infantil Ũri ẽmã ‘e mĩ creche tóg nỹtĩ ha, gĩr kãsir tỹ tá vãm jé, ti nỹ tỹ rãnhrãj mũn javo. Kejẽn creche tag mĩ gĩr kãsir tỹ fóg vĩ hã kajrãnrãn nỹtĩg tĩ, professor tỹ fóg mré. Kanhgág vĩ krunhkrój tag mỹ tag tóg jagy nỹ hamã, mỹr fóg vĩ tỹ kanhgág vĩ jyrã kãn mũ ser. Ẽmã tỹ Nova Zelândia tá kanhgág ag, Māori ag tóg tỹ ke ũ han ja nĩgtĩ, ag vĩ vãfor kamãg kỹ. Educação infantil tỹ ag tóg ag vĩ jagfe han ja nĩgtĩ. Kỹ gĩr kãsir tỹ ag vĩ pẽ tỹvĩn ki kajrãnrãn nỹtĩj mũ, Māori ti. Ag metodologia hã vỹ tỹ imersão total ke mũ ẽn nĩ, Māori tỹvĩn ki ke vẽ ag educação ti escola mĩ. Tá fóg ag vĩ hã vỹ tỹ inglês nỹ, kỹ vẽnhvĩ tag mẽj ke tũ pẽ tóg nỹtĩ gĩr ti escola mĩ. Kỹ Māori ag vĩ tỹ tar ke mãn rã nĩ ha inh hã. Brasil ki ẽg tóg educação infantil mỹ kanhgág vĩ jagfe to jykrén nỹtĩ gé, gĩr tỹ kanhgág vĩ hã ki vẽnhkajrãnrãn vén jé (cf. Nascimento, 2022).

Texto tag tỹ ne to vãmén nẽ?

Escola mĩ gĩr tỹ fóg vĩ tỹvĩn tó mỹ ẽg vĩ kajrãn vỹ tỹ L2 ke mũ ẽn hẽ vẽ. Mỹr gĩr ũ tỹ ti ĩn tá fóg vĩ tỹvĩn tó kãmũ tĩ. Kỹ escola rãnhrãj vã ser gĩr tag mỹ kanhgág vĩ kajrãn ti. Kãnhgág vĩ vỹ ser tỹ gĩr tag vĩ régré nỹj mũ, segunda lingua hã vẽ ser. Kỹ metodologia kar abordagem vỹ ser tỹ ũ nỹtĩj mũ, mỹr ti tỹ ẽg vĩ tó kinhrẽg vén jé ke vẽ, ũ tỹ ẽg vĩ kinhra tỹ ẽg vĩ gramática to vẽnhkajrãn mũn javo. Kỹ vẽnhvĩ kajrãn kãki L1 kar L2 vỹ tỹ’ũ nĩ. Kanhgág escola mĩ tag tỹ vãmén tóg ver tẽg tỹvĩ tĩ. Hãra professor tóg nón vej ke nỹtĩ kãnhmar, mỹr gĩr tỹ fóg vĩ tỹvĩn tó tóg ver ẽg vĩ tó kinhrẽg vẽnh nỹtĩ escola mĩ.

Texto tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki ã ke nĩtón:

Academia brasileira de letras vỹ vẽhẽ, prỹg tỹ 2023 kã kanhgág elege ké ti tỹ cadeira nũmẽro 5 kutãn jé. Kanhgág tag jyjy hã vỹ tỹ:

LEI Nº 12.852, KURÃ TỸ 5, KYSÃ TỸ AGOSTO, PRỸG TỸ 2013. Ũtỹgĩr Estatuto nĩm kar tóg, ũn tỹgĩr ẽn nirejto to ki vin mũ, ũtỹgĩr mỹ políticas públicas kar Ũtỹgĩr Sistema Nacional (SINAJUVE) ti princípios mré ti diretrizes to.

Alternativa tỹ ki hã tó ẽn nĩtón ra.

Ministério da Educação tỹ Universidade Indígena to vẽmén

Prỹg tỹ 2024 kãmĩ, MEC tỹ instituição ũ ag mré Universidade Indígena han ke to vãmén mũ. Kỹ tóg prỹ tag kã, 2025 ki, kysẽ tỹ julho kãki portaria MEC nº 536 de 23 de julho de 2025 ki Grupo de Trabalho nĩm mũ, Universidade Indígena proposta to rãnhrãj jé. Povos Indígenas ag tỹ tovĩj fã si vã kanhgág mỹ universidade ti Educação Escolar Indígena jykre kãki. Kỹ governo tag tỹ vãhã política pública tag nĩm mũ Kanhgág ag mỹ.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón nĩ. 

Questão tojãn kar to ti comando tỹ nén tó nĩ ẽn han nĩ. Alternativa pir nĩtón (marca ke) jé ã tóg mũ, ũ tỹ ki hã ke ẽn ti.

D’Angelis ti, linguista ũ tỹ Brasil ki ẽg vĩ to vãnh kanhrãn mág ja ũ, prỹg tỹ 2012 kã ti livro ki tóg escola mĩ ẽg vĩ kajrãnrãn to vãmén mũ. Ti tỹ tugnỹm ki, ẽg ga kãmĩ kanhgág kãsĩr tỹ kanhgág escola to mũ nỹtĩ ra, professor tỹ kanhgág mré vãnh kajrãnrãn nỹtĩ ra tỹ ẽg vĩ ki ne kajrãn vãnh nỹtĩ. Jérĩn mỹ ag tóg vẽnh rãnhrãnh tag to Educação Escolar Indígena vẽ ke tĩ, ke tóg mũ, D’Angelis ti. Mỹr ver diretor tóg tỹ fóg nỹtĩ, Coordenadoria Regional de Educação tỹ tag han ra ke ja hã hynhan tóg nỹtĩ, ẽg vĩ kar kanhgág jykre pẽ tỹ tã tá fón kỹ.

Tag to jykrén kỹ Educação Escolar Indígena pẽ kãki escola ti tỹ ne jé ke nỹtĩ vẽ?

Vẽnhkagta tỹ gĩr kype to jé

Isỹ inh vẽnhkagta tỹ ã kype jã ha

 Ã tỹ tĩg há han jé, inh kósin

Ũri ã tỹ nãn kãmĩ vãnhkagta tỹ 

 vẽnhkype kỹ jãj mỹ

à tỹ tar há jãj mỹ inh kósin

Ũri ã tỹ nãn kãmĩ ã tỹ vẽnh jyjy tỹ

Vẽnhkri fi kỹ jãj mỹ inh kósin

Kósin ã tỹ tar há jã jé

Inh kósin ã pi vẽnhkaga kórég kãgmĩj mỹ

à tỹ tar há ja nĩ

Ne jé gĩr kype nẽ, vẽnhkagta tỹ? Alternativa tỹ ki hã ke nĩtón ra.

Kanhgág ag tỹgtỹnh

Kanhgág vã, kãnhgág vã, kanhgág vã, kanhgág

Nãnga vã, nãnga vã, nãn ga vã, nãn ga

Inh _______

Alternativa tỹ ki hã completa ke mũ ẽn nĩtón ra

Mỹg pẽ

Prỹg tỹ 1840 tá krỹg tũ ki Brasil ki mỹg pẽ tỹ ‘e tỹvĩ ja tĩg nĩ vẽ. Mỹg pẽ tag pi préj nỹtĩ. To Novo Mundo ke mũ tag kar mĩ, kỹnỹ tỹ asukri han fã tỹ ki jun tũ ki kar Europa tá mỹg sy gékãmũ tũ ki, mỹg pẽ tóg tỹ nén ũ tỹ grãj gy kej fã pẽ nĩ ja vã. Mỹg pẽ tỹ ‘e tỹvĩ ja tĩ, Brasil kãki. Hãra ũri tóg pipir ke rã nĩ, mỹg pẽ ti, ga kar mĩ, ser humano tỹ nén han fã tugnĩn. Kỹ tag tóg jagy nỹ, mỹr mỹgsy tỹ tũ ke kỹ ka mré ãkré tỹ figfej kar hynhan mãn ke tũ nĩ, mỹr misu kãsir ũ mré ag hã vỹ polinização han tĩ ẽkré ki (adaptado de Mỹg pẽ, 2008).

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Krág jé

Pó gryngran, pó gryngran, pó gryngran.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg.

Pó gryngran, pó gryngran. Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg Mỹ hághá ra! Mỹ hághá ra!

Kryg gryg gryg, kryg gryg gyrg, kryg gryg gyrg Pó jugpó, goj jur mĩ.

Jy kutã kỹ tỹ inh mỹ há.

Kỹ isỹ ũ, inh kanhkã, ag mré vã, vãre kỹ.

Mĩ takã, tỹ inh mỹ, há tĩ hamã.

Pó gryn gran, pó gryngran, pó gryngran.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg, kryg gryg gryg…(Adaptado de Nascimento, 2010).

Krág ti ne tỹ jén nẽ? 

Vẽnh jyvãn

Ũri, inh kósin. Ũri ija ã mỹ, ã mỹ vãmén mỹ, hamã, inh kósin. Ũri, ẽg tỹ jagmré mỹsinsér kãn hamã, ã tỹ, ã kakrã ti krã, ti kósin fi tỹ vãsusa tag to, inh kósin, hamã.

Ũri ã tỹ, kósin fi tỹ ũri, ã mỹnh fi riken kỹ fi tỹ nĩj mũ gé. Ũri ã tỹ, ũ tỹ ã mỹ nén ũ han ge mũ fi vỹ tỹ ũri inh kósin fi nĩ ha, inh kósin. Ũri ã tỹ tỹ fi kafã nĩ, ã!

Ũri ã tỹ tỹ fi panh rike nĩ gé. Ke mũn kã ã tỹ ũri, fi jã’ỹn há han nĩ. Ã kakrã mỹ fi jã’ỹn há han nĩ. Ã má fi mỹ fi kósin fi jã’ỹn há han nĩ. Kỹ tỹ inh mỹ há tĩj. Inh kósin ne isỹ ti mỹ vĩ jãmã ja nĩ, ke jé isóg. (Adaptado de Nascimento, 2010).

Texto tipo tỹ ne nẽ tag ti?

Brasil kãki povo indígena ag

Ẽg ga mág tỹ Brasil kãmĩ povo indígena ag tỹ ver ‘e tĩ. Povo tỹ 305 kar kanhgág tag ag tỹ ver hẽremũn vẽnhvĩ tỹ 274 tugtó tĩ (IBGE, 2010). Kanhgág ag vĩ nĩkrén pi tỹ vẽnhrẽnhrẽj han há nỹ, mỹr kanhgág vĩ kar tag tóg vãgfor jãhá nỹtĩ. Gĩr tỹ tugtój vãnh tĩn kỹ tóg krunhkrój nỹtĩ nĩ vẽnhvĩ kar tag ti. Hãra tag tỹvĩn ki ke pijé, ga kar mĩ ke vẽ, vẽnhvĩ ‘e tag, diversidade linguistica tóg tũ ke rã nĩ. Tag ki povo Kaingang tóg tỹ povo mág nĩ Brasil kãki. Ũ tỹ 40 mil kãfãn kỹ tóg nĩ ha população ti. Hẽnrikemũn 50% tóg ver ẽg vĩ tó tĩ. Hãra jérĩn mỹ ẽg vĩ tóg vãfor jãhá nỹ ver. To kanẽ junjur ke ẽg tóg nỹtĩ.

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Ka pẽ

Nãn kãmĩ ka ũ ag vỹ kanhgág ag mỹ tỹ nén ũ há nỹtĩ. Mỹr vỹ tỹ vẽnhkagta nỹtĩ. Ũ vỹ tỹ Kamẽ nỹtĩ, javo ũ tóg tỹ Kanhru nỹtĩ gé. Eg tỹ ka to pétór ke mũ ẽn vỹ tỹ vẽnhkagta rỹ nĩ, fag tỹ fag kósin mãn kar kron fã vẽ. Pétór vỹ tỹ rá téj nĩ. Jãvo mug ke mũ ẽn vỹ ẽg mráj ki há nĩ, ti kén kỹ ẽg vỹ to sãg tĩ ẽg mráj to. Mug vỹ tỹ rá ror nĩ. (Ação Saberes Indigenas na escola UFRGS, 2022).

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Kanhgág ag ga tỹ Nonoai

Fóg ag tóg Nonoai ki kanhgág ag ga vyn kãn ja nĩ vẽ, kỹ kanhgág ag tóg jag vẽnh mãn mũ, ẽmã ũ mĩ kanhgág ũ ag mré, ag tỹ to jykrén jé, ag tỹ hẽren kỹ fóg ag pan jé. Kỹ prỹg tỹ 1978 kã ag tóg ag tỹ nén to jykrén ja ẽn han mũ ser, kỹ ag tóg ser fóg ag pétãn mũ, ag pan mũ. Prỹg tag kã pã’i mág tỹ cacique vỹ tỹ Nelson Sỹgre ja nĩ. Tag kar, prỹg tỹ 1992 kã pã’i mág tỹ José Oreste do Nascimento, ag tỹ ũ to Zé Lopes que mũ ẽn tóg kanhgág ag vẽnhmãn mãn mũ, ag tỹ nãn mág kunũj jé gé, Parque Florestal ti, estado nigã. To vãmén kar ag tóg ũ tỹ guarda tỹ fóg ag tỹ kanhgág tỹ vẽnyn mũj fã ag pétãn mũ, kar ag tóg nãn mág kuju tá ag vãre nĩm mũ, kanhgág si ag vẽnh kej rã. Tá nỹtĩ ki ag tóg fóg tỹ pã’i tỹ ag mỹ to vãnh pẽ han ẽn tomẽg mũ. (Ação Saberes Indigenas na escola UFRGS, 2022, adaptado)

Texto tỹ ne kãmén nẽ?