Questão tojãn kar to ti comando tỹ nén tó nĩ ẽn han nĩ. Alternativa pir nĩtón (marca ke) jé ã tóg mũ, ũ tỹ ki hã ke ẽn ti.
Ẽg vĩ ki ẽg tỹ verbo ki nũmẽro kãmén jé ẽg tỹ alternancia de forma, verbo tỹ tỹ’ũ ke, ketũnĩkỹ reduplicação, ketũnĩkỹ ver morfema ky- tỹ verbo raíz kãpãn fãg tĩ, nén ũ tỹ pir ketũnĩ kỹ e’ kãmén jé, singular kar plural ti, hamẽ. Alternativa tỹ tag vinven nĩ ẽn nĩtón ra.

Ver verbo ki plural kãmén jé ẽg tỹ reduplicação parcial han tĩ verbo tỹ silaba régre ketũnĩkỹ kãfór nĩn kỹ. Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Ẽg vĩ ki ẽg tỹ frase tỹ tipo tỹ hãnrike hynhan tĩ morfema tỹ ũ nĩ ke vin kỹ. Frase tỹ negação nĩtón ra.

Ẽg vĩ ki ẽg tỹ ẽg nén ũ téj ketũnĩkỹ nén ũ ror to vãmén jé verbo tóg tỹ ũ nĩ ke nĩ, vyn kar mãn ti, “pegar” fóg vĩ ki. Ragro to alternativa tỹ ki hã ke nĩtón ra.

Ver nén ũ téj ketũnĩkỹ nén ũ ror to vãmén jé verbo nĩm ketũnĩkỹ fi tóg ki nỹtĩ gé. Móra to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Ẽg vĩ ki ẽg alfabeto vỹ vogal tỹ 14 ke ag kutãn tĩ. Vogal tag tỹ ne nẽ tỹ ẽg alfabeto tũ nỹtĩ? Alternativa tỹ ki hã ke ẽn nĩtón ra. 

Ẽg vĩ ortografia kãki consoante régre tỹ kejẽn fonema pir representa ke tĩ. Alternativa tỹ tag ven nĩ nĩtón ra.

Ẽg vĩ ortografia kãki consoante ũ tóg kejẽn som tỹ’u ke tĩ, vogal oral ketũnĩkỹ vogal nasal tỹ mré fãg kỹ. Alternativa tỹ tag ven nĩ nĩtón ra. 

Ẽg vĩ ortografia kãki consoante ũ tóg kejẽn som tỹ’u ke tĩ, vogal oral ketũnĩkỹ vogal nasal tỹ mré fãg kỹ. Alternativa tỹ tag ven nĩ nĩtón ra.

Ẽg vĩ ortografia kãki ẽg tỹ glotal kutãn tĩ. Alternativa tỹ vẽnhvĩ ki glotal ẽn nĩtón ra.

Fóg vĩ gramática ki Objeto Direto tỹ frase ki verbo kar vẽnhven tĩ, exemplo tag rike han kỹ: O velho matou a cobra. Javo kanhgág vĩ gramática kãki Objeto Direto tóg frase ki verbo jo vẽnhven tĩ. Alternativa tỹ kanhgág vĩ ki tag ven nĩtón ra. 

Texto tojãn ra:

Kejẽn Mĩnká fi tóg ẽpỹ tá pého krãn tĩ mũ, hãra fi tóg tá pỹn vég mũ. Kỹ fi tóg kamẽg kỹ vẽnhvãg kãtĩ mũ, Nẽnkanh mỹ tó jé. Fi kur kagje fi tóg mũ, pỹn tỹ kren tũ nĩ jé, mỹr kanhgág si ag vãkre vẽ tag ti. Kỹ Nẽnkanh tóg pỹn ẽn tãnh tĩ mũ. Pó tỹ tóg pỹn pin kỹ tén mũ.(Adaptado de Wiesemann).

Pỹn tỹ kren tũ nĩn jé fi ne han ja?

Ka pẽ

Nãn kãmĩ ka ũ ag vỹ kanhgág ag mỹ tỹ nén ũ há nỹtĩ. Mỹr vỹ tỹ vẽnhkagta nỹtĩ. Ũ vỹ tỹ Kamẽ nỹtĩ, javo ũ tóg tỹ Kanhru nỹtĩ gé. Eg tỹ ka to pétór ke mũ ẽn vỹ tỹ vẽnhkagta rỹ nĩ, fag tỹ fag kósin mãn kar kron fã vẽ. Pétór vỹ tỹ rá téj nĩ. Jãvo mug ke mũ ẽn vỹ ẽg mráj ki há nĩ, ti kén kỹ ẽg vỹ to sãg tĩ ẽg mráj to. Mug vỹ tỹ rá ror nĩ. (Ação Saberes Indigenas na escola UFRGS, 2022).

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Krág jé

Pó gryngran, pó gryngran, pó gryngran.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg.

Pó gryngran, pó gryngran. Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg Mỹ hághá ra! Mỹ hághá ra!

Kryg gryg gryg, kryg gryg gyrg, kryg gryg gyrg Pó jugpó, goj jur mĩ.

Jy kutã kỹ tỹ inh mỹ há.

Kỹ isỹ ũ, inh kanhkã, ag mré vã, vãre kỹ.

Mĩ takã, tỹ inh mỹ, há tĩ hamã.

Pó gryn gran, pó gryngran, pó gryngran.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg, kryg gryg gryg…(Adaptado de Nascimento, 2010).

Krág ti ne tỹ jén nẽ? 

Mỹg pẽ

Prỹg tỹ 1840 tá krỹg tũ ki Brasil ki mỹg pẽ tỹ ‘e tỹvĩ ja tĩg nĩ vẽ. Mỹg pẽ tag pi préj nỹtĩ. To Novo Mundo ke mũ tag kar mĩ, kỹnỹ tỹ asukri han fã tỹ ki jun tũ ki kar Europa tá mỹg sy gékãmũ tũ ki, mỹg pẽ tóg tỹ nén ũ tỹ grãj gy kej fã pẽ nĩ ja vã. Mỹg pẽ tỹ ‘e tỹvĩ ja tĩ, Brasil kãki. Hãra ũri tóg pipir ke rã nĩ, mỹg pẽ ti, ga kar mĩ, ser humano tỹ nén han fã tugnĩn. Kỹ tag tóg jagy nỹ, mỹr mỹgsy tỹ tũ ke kỹ ka mré ãkré tỹ figfej kar hynhan mãn ke tũ nĩ, mỹr misu kãsir ũ mré ag hã vỹ polinização han tĩ ẽkré ki (adaptado de Mỹg pẽ, 2008).

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Vẽnhkagta tỹ gĩr kype to jé

Isỹ inh vẽnhkagta tỹ ã kype jã ha

 Ã tỹ tĩg há han jé, inh kósin

Ũri ã tỹ nãn kãmĩ vãnhkagta tỹ 

 vẽnhkype kỹ jãj mỹ

à tỹ tar há jãj mỹ inh kósin

Ũri ã tỹ nãn kãmĩ ã tỹ vẽnh jyjy tỹ

Vẽnhkri fi kỹ jãj mỹ inh kósin

Kósin ã tỹ tar há jã jé

Inh kósin ã pi vẽnhkaga kórég kãgmĩj mỹ

à tỹ tar há ja nĩ

Ne jé gĩr kype nẽ, vẽnhkagta tỹ? Alternativa tỹ ki hã ke nĩtón ra.

Povo Indigena ag escola mĩ vẽnhvĩ tugtó contexto tỹ ‘e tỹvĩ tĩg nĩ. Bilinguismo ti, kanhgáh vĩ kar fóg vĩ ti, kar ver multilinguismo ti kegé, vẽnhvĩ régre tag kar venhvĩ ũ kegé. Amaral (2011) ki tóg tỹ vãmén mũ vẽnhvĩ régre kĩnhrẽg tỹ gĩr krĩ/jykre mỹ há ti. Gĩr tỹ vẽnhvĩ régre tó tĩ ki mog tỹ area tẽgtũ ki kajró mág nĩj mũ: ũ mré vãmén há, conceito linguistico elabora ke há, kar vẽnhvĩ ‘e kajrẽn há.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Vẽnhvĩ ‘e tó tag to Amaral (2011) tỹ estudo ũ ven mũ gé. Hã vỹ tỹ pluralismo linguistico tỹ vẽnhkar mỹ há nỹ, mỹr sociedade kãmĩ tỹ’ũ nĩ ke mũ tag to kry tóg sĩ kej mũ. Ũ tỹ vẽnhvĩ régre tó há tag saúde mental mỹ tóg há tỹvĩ nĩ, ti krĩ/jykre mỹ.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Kanhgág tỹ ser ti tỹ fóg vĩ kinhrãg kỹ ti vĩ pẽ kãjatun sór tĩ, ẽg vĩ hẽn ne ki há tũ nĩ ha ke kỹ. Linguistica kãki estudo tỹ hã ra ven hori, vẽnhvĩ régre tó tỹ nén kar ki há nỹ, mỹr bilingue ag, ũ tỹ kurẽ kar mĩ ti vĩ régre tó tĩ vỹ prỹg tỹ pẽnkar ki atrasa kej mũ ti krĩ ki vẽnhkaga desenvolve ken jé, vẽnhkaga tỹ Alzheimer rike ti.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Kanhgág ga kãmĩ kar escola mĩ bilinguismo cenário tóg ‘e tĩ. Ũ tỹ vẽnhvĩ régre tó tĩ tag vỹ tỹ’ũ nĩ ke nĩ, mỹr ti prỹg tỹ ne ra kar contexto tỹ ne ki vẽnhvĩ régre tag kajrẽn ja tóg categoria ũ kãki tĩ nĩm ke mũ. Categoria tag hã vỹ tỹ: bilingue simultaneo, bilingue sequencial de primeira infancia, bilingue sequencial de segunda infancia, kar ver bilingue sequencial adulto tỹ nỹtĩ. Kỹ gen kỹ professor tóg to vẽnhkajrãn ke nĩ aquisição bilingue tag processo to, ti tỹ ti aluno tỹ vẽnhvĩ régre tó tag mré segunda lingua tỹ rãnhrãj há han jé. (cf. Amaral 2011).

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.