Krág jé

Pó gryngran, pó gryngran, pó gryngran.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg.

Pó gryngran, pó gryngran. Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg Mỹ hághá ra! Mỹ hághá ra!

Kryg gryg gryg, kryg gryg gyrg, kryg gryg gyrg Pó jugpó, goj jur mĩ.

Jy kutã kỹ tỹ inh mỹ há.

Kỹ isỹ ũ, inh kanhkã, ag mré vã, vãre kỹ.

Mĩ takã, tỹ inh mỹ, há tĩ hamã.

Pó gryn gran, pó gryngran, pó gryngran.

Kryg gryg gryg, kryg gryg gryg, kryg gryg gryg…(Adaptado de Nascimento, 2010).

Krág ti ne tỹ jén nẽ? 

Mỹg pẽ

Prỹg tỹ 1840 tá krỹg tũ ki Brasil ki mỹg pẽ tỹ ‘e tỹvĩ ja tĩg nĩ vẽ. Mỹg pẽ tag pi préj nỹtĩ. To Novo Mundo ke mũ tag kar mĩ, kỹnỹ tỹ asukri han fã tỹ ki jun tũ ki kar Europa tá mỹg sy gékãmũ tũ ki, mỹg pẽ tóg tỹ nén ũ tỹ grãj gy kej fã pẽ nĩ ja vã. Mỹg pẽ tỹ ‘e tỹvĩ ja tĩ, Brasil kãki. Hãra ũri tóg pipir ke rã nĩ, mỹg pẽ ti, ga kar mĩ, ser humano tỹ nén han fã tugnĩn. Kỹ tag tóg jagy nỹ, mỹr mỹgsy tỹ tũ ke kỹ ka mré ãkré tỹ figfej kar hynhan mãn ke tũ nĩ, mỹr misu kãsir ũ mré ag hã vỹ polinização han tĩ ẽkré ki (adaptado de Mỹg pẽ, 2008).

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Vẽnhkagta tỹ gĩr kype to jé

Isỹ inh vẽnhkagta tỹ ã kype jã ha

 Ã tỹ tĩg há han jé, inh kósin

Ũri ã tỹ nãn kãmĩ vãnhkagta tỹ 

 vẽnhkype kỹ jãj mỹ

à tỹ tar há jãj mỹ inh kósin

Ũri ã tỹ nãn kãmĩ ã tỹ vẽnh jyjy tỹ

Vẽnhkri fi kỹ jãj mỹ inh kósin

Kósin ã tỹ tar há jã jé

Inh kósin ã pi vẽnhkaga kórég kãgmĩj mỹ

à tỹ tar há ja nĩ

Ne jé gĩr kype nẽ, vẽnhkagta tỹ? Alternativa tỹ ki hã ke nĩtón ra.

Ministério da Educação tỹ Universidade Indígena to vẽmén

Prỹg tỹ 2024 kãmĩ, MEC tỹ instituição ũ ag mré Universidade Indígena han ke to vãmén mũ. Kỹ tóg prỹ tag kã, 2025 ki, kysẽ tỹ julho kãki portaria MEC nº 536 de 23 de julho de 2025 ki Grupo de Trabalho nĩm mũ, Universidade Indígena proposta to rãnhrãj jé. Povos Indígenas ag tỹ tovĩj fã si vã kanhgág mỹ universidade ti Educação Escolar Indígena jykre kãki. Kỹ governo tag tỹ vãhã política pública tag nĩm mũ Kanhgág ag mỹ.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón nĩ. 

Academia brasileira de letras vỹ vẽhẽ, prỹg tỹ 2023 kã kanhgág elege ké ti tỹ cadeira nũmẽro 5 kutãn jé. Kanhgág tag jyjy hã vỹ tỹ:

Povo Indigena ag escola mĩ vẽnhvĩ tugtó contexto tỹ ‘e tỹvĩ tĩg nĩ. Bilinguismo ti, kanhgáh vĩ kar fóg vĩ ti, kar ver multilinguismo ti kegé, vẽnhvĩ régre tag kar venhvĩ ũ kegé. Amaral (2011) ki tóg tỹ vãmén mũ vẽnhvĩ régre kĩnhrẽg tỹ gĩr krĩ/jykre mỹ há ti. Gĩr tỹ vẽnhvĩ régre tó tĩ ki mog tỹ area tẽgtũ ki kajró mág nĩj mũ: ũ mré vãmén há, conceito linguistico elabora ke há, kar vẽnhvĩ ‘e kajrẽn há.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Vẽnhvĩ ‘e tó tag to Amaral (2011) tỹ estudo ũ ven mũ gé. Hã vỹ tỹ pluralismo linguistico tỹ vẽnhkar mỹ há nỹ, mỹr sociedade kãmĩ tỹ’ũ nĩ ke mũ tag to kry tóg sĩ kej mũ. Ũ tỹ vẽnhvĩ régre tó há tag saúde mental mỹ tóg há tỹvĩ nĩ, ti krĩ/jykre mỹ.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.

Kanhgág tỹ ser ti tỹ fóg vĩ kinhrãg kỹ ti vĩ pẽ kãjatun sór tĩ, ẽg vĩ hẽn ne ki há tũ nĩ ha ke kỹ. Linguistica kãki estudo tỹ hã ra ven hori, vẽnhvĩ régre tó tỹ nén kar ki há nỹ, mỹr bilingue ag, ũ tỹ kurẽ kar mĩ ti vĩ régre tó tĩ vỹ prỹg tỹ pẽnkar ki atrasa kej mũ ti krĩ ki vẽnhkaga desenvolve ken jé, vẽnhkaga tỹ Alzheimer rike ti.

Tag to jykrén kỹ alternativa tỹ ki hã ke nĩtón.