Texto tag tojãn ra:

Vỹs ỹtĩgtĩ kã, goj tóg vynvar mág ja nĩ, ẽg jave ag ga kri rũ ja tóg nĩ. Pãnónh to Krĩnjijimé ke mũ ẽn nĩno tỹvĩn t ỹve há j ẽnĩ, goj kri. Kanhgág ag, kanhrukrẽ mré kamẽ ag tóg pãnónh kukãm mrogmro mũ, pĩ jónhkó t ỹag jẽnky ki vin kỹ. Kanhrukre mré kamẽ ag tóg ronron k ỹgoj ki punpur mũ; ag kãnhmég tóg pãnónh kuju tá nỹtĩj mũ mũ. Kanhgág ag kar kur tũ mũg tĩ ag kãmĩ ũ ag tóg vẽsãnsãn k ỹpãnónh krĩ tá junjun mũ, tá ũ tóg ga kri nỹtĩ mũ. Ki ag tóg kurã ‘e han mũ goj gygy tũ ki, ne ko m ẽkã. Ag kãgter ke h ẽtomẽg nỹtĩ ag tóg nĩ v ẽser, ag t ỹpẽnfág kynkyr mẽg mũ kã. Kãj ki ga rĩnh kỹ pẽnfág ag tóg goj ki kugjẽg mũ nĩ. K ỹtóg kumẽr hã hém ke rã nĩ, goj ti. (Traduzido -Borba 1908:20-22).

Texto tag tỹ ne kãmén nẽ?

Alternativa tỹ ki hã ke nĩtón ra.

Texto tojãn ra:

Nẽn kãra Karenh tóg Kagmũ fi mỹ vãn kam tĩ mũ, jãpã tỹ. Ti tỹ tá kãtĩg kỹ fi tóg ragro tỹ kykég mũ, kar fi tóg rygryg kỹ rẽrĩr ki vin mũ, ti kãgãg jé. Ti kãgãg kar fi tóg jugjẽn kỹ fi ĩn kãra gem mũ. Kỹ fi tóg vãhã kẽj han mũ, vãfy kegé. Kar fi tóg ẽmĩn tá ônibus jãvãnh tĩ mũ, fi tỹ cidade ra fóg mỹ fi vãfy gég tĩg jé. Jãnkamũ ve kỹ fi tỹ nén ũ kar gég tĩ fi krã mỹ.

Texto tag tỹ ne kãmén nẽ? Alternativa tỹ ki hã ke nĩtón ra.

Kanhgág ag ga tỹ Nonoai

Fóg ag tóg Nonoai ki kanhgág ag ga vyn kãn ja nĩ vẽ, kỹ kanhgág ag tóg jag vẽnh mãn mũ, ẽmã ũ mĩ kanhgág ũ ag mré, ag tỹ to jykrén jé, ag tỹ hẽren kỹ fóg ag pan jé. Kỹ prỹg tỹ 1978 kã ag tóg ag tỹ nén to jykrén ja ẽn han mũ ser, kỹ ag tóg ser fóg ag pétãn mũ, ag pan mũ. Prỹg tag kã pã’i mág tỹ cacique vỹ tỹ Nelson Sỹgre ja nĩ. Tag kar, prỹg tỹ 1992 kã pã’i mág tỹ José Oreste do Nascimento, ag tỹ ũ to Zé Lopes que mũ ẽn tóg kanhgág ag vẽnhmãn mãn mũ, ag tỹ nãn mág kunũj jé gé, Parque Florestal ti, estado nigã. To vãmén kar ag tóg ũ tỹ guarda tỹ fóg ag tỹ kanhgág tỹ vẽnyn mũj fã ag pétãn mũ, kar ag tóg nãn mág kuju tá ag vãre nĩm mũ, kanhgág si ag vẽnh kej rã. Tá nỹtĩ ki ag tóg fóg tỹ pã’i tỹ ag mỹ to vãnh pẽ han ẽn tomẽg mũ. (Ação Saberes Indigenas na escola UFRGS, 2022, adaptado)

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Brasil kãki povo indígena ag

Ẽg ga mág tỹ Brasil kãmĩ povo indígena ag tỹ ver ‘e tĩ. Povo tỹ 305 kar kanhgág tag ag tỹ ver hẽremũn vẽnhvĩ tỹ 274 tugtó tĩ (IBGE, 2010). Kanhgág ag vĩ nĩkrén pi tỹ vẽnhrẽnhrẽj han há nỹ, mỹr kanhgág vĩ kar tag tóg vãgfor jãhá nỹtĩ. Gĩr tỹ tugtój vãnh tĩn kỹ tóg krunhkrój nỹtĩ nĩ vẽnhvĩ kar tag ti. Hãra tag tỹvĩn ki ke pijé, ga kar mĩ ke vẽ, vẽnhvĩ ‘e tag, diversidade linguistica tóg tũ ke rã nĩ. Tag ki povo Kaingang tóg tỹ povo mág nĩ Brasil kãki. Ũ tỹ 40 mil kãfãn kỹ tóg nĩ ha população ti. Hẽnrikemũn 50% tóg ver ẽg vĩ tó tĩ. Hãra jérĩn mỹ ẽg vĩ tóg vãfor jãhá nỹ ver. To kanẽ junjur ke ẽg tóg nỹtĩ.

Texto tỹ ne kãmén nẽ?

Vẽnh jyvãn

Ũri, inh kósin. Ũri ija ã mỹ, ã mỹ vãmén mỹ, hamã, inh kósin. Ũri, ẽg tỹ jagmré mỹsinsér kãn hamã, ã tỹ, ã kakrã ti krã, ti kósin fi tỹ vãsusa tag to, inh kósin, hamã.

Ũri ã tỹ, kósin fi tỹ ũri, ã mỹnh fi riken kỹ fi tỹ nĩj mũ gé. Ũri ã tỹ, ũ tỹ ã mỹ nén ũ han ge mũ fi vỹ tỹ ũri inh kósin fi nĩ ha, inh kósin. Ũri ã tỹ tỹ fi kafã nĩ, ã!

Ũri ã tỹ tỹ fi panh rike nĩ gé. Ke mũn kã ã tỹ ũri, fi jã’ỹn há han nĩ. Ã kakrã mỹ fi jã’ỹn há han nĩ. Ã má fi mỹ fi kósin fi jã’ỹn há han nĩ. Kỹ tỹ inh mỹ há tĩj. Inh kósin ne isỹ ti mỹ vĩ jãmã ja nĩ, ke jé isóg. (Adaptado de Nascimento, 2010).

Texto tipo tỹ ne nẽ tag ti?

Kanhgág ag tỹgtỹnh

Kanhgág vã, kãnhgág vã, kanhgág vã, kanhgág

Nãnga vã, nãnga vã, nãn ga vã, nãn ga

Inh _______

Alternativa tỹ ki hã completa ke mũ ẽn nĩtón ra

Kanhgág ga kãmĩ educação infantil Ũri ẽmã ‘e mĩ creche tóg nỹtĩ ha, gĩr kãsir tỹ tá vãm jé, ti nỹ tỹ rãnhrãj mũn javo. Kejẽn creche tag mĩ gĩr kãsir tỹ fóg vĩ hã kajrãnrãn nỹtĩg tĩ, professor tỹ fóg mré. Kanhgág vĩ krunhkrój tag mỹ tag tóg jagy nỹ hamã, mỹr fóg vĩ tỹ kanhgág vĩ jyrã kãn mũ ser. Ẽmã tỹ Nova Zelândia tá kanhgág ag, Māori ag tóg tỹ ke ũ han ja nĩgtĩ, ag vĩ vãfor kamãg kỹ. Educação infantil tỹ ag tóg ag vĩ jagfe han ja nĩgtĩ. Kỹ gĩr kãsir tỹ ag vĩ pẽ tỹvĩn ki kajrãnrãn nỹtĩj mũ, Māori ti. Ag metodologia hã vỹ tỹ imersão total ke mũ ẽn nĩ, Māori tỹvĩn ki ke vẽ ag educação ti escola mĩ. Tá fóg ag vĩ hã vỹ tỹ inglês nỹ, kỹ vẽnhvĩ tag mẽj ke tũ pẽ tóg nỹtĩ gĩr ti escola mĩ. Kỹ Māori ag vĩ tỹ tar ke mãn rã nĩ ha inh hã. Brasil ki ẽg tóg educação infantil mỹ kanhgág vĩ jagfe to jykrén nỹtĩ gé, gĩr tỹ kanhgág vĩ hã ki vẽnhkajrãnrãn vén jé (cf. Nascimento, 2022).

Texto tag tỹ ne to vãmén nẽ?